Rodzic też potrzebuje wsparcia. Jak psycholog może pomóc rodzinie dziecka z problemami zdrowia psychicznego?

Kiedy dziecko lub nastolatek doświadcza depresji, silnego lęku, problemów z zachowaniem, uzależnienia albo traci kontrolę nad graniem, uwaga dorosłych koncentruje się zazwyczaj na nim. Rodzice szukają diagnozy, odpowiedniego specjalisty i skutecznej terapii. Jednocześnie często pozostają sami ze swoim lękiem, bezradnością, poczuciem winy i pytaniem: „Co zrobiliśmy nie tak?”.

Tymczasem pomoc psychologiczna dla rodziców nie jest tylko dodatkiem do leczenia dziecka. Może być jednym z istotnych elementów procesu zdrowienia całej rodziny.

Rodzic nie musi być wyłącznie „pomocnikiem terapeuty”

Rodzicom często przekazuje się zalecenia dotyczące tego, jak mają reagować na zachowanie dziecka, czego powinni pilnować i jakie granice stawiać. Takie wskazówki są potrzebne, ale nie zawsze wystarczają.

Opieka nad dzieckiem doświadczającym zaburzeń psychicznych może wiązać się z przewlekłym napięciem, zmęczeniem i poczuciem odpowiedzialności za każdą zmianę jego samopoczucia. Rodzic może obawiać się pogorszenia stanu dziecka, kolejnego kryzysu, odmowy chodzenia do szkoły, samouszkodzeń, wycofania się z kontaktu z rodziną, a także próby samobójczej.

Przegląd badań dotyczących rodziców dzieci z depresją i zaburzeniami lękowymi pokazuje, że warto odróżnić dwa cele pomocy: uczenie rodziców, jak wspierać dziecko, oraz dbanie o stan psychiczny samych opiekunów. Rodzic może potrzebować nie tylko instrukcji wychowawczych, ale także przestrzeni do rozmowy o swoim lęku, przeciążeniu i bezradności.

Na czym polega psychoedukacja rodziców?

Psychoedukacja pomaga zrozumieć, co dzieje się z dzieckiem i dlaczego określone zachowania nie zawsze wynikają ze złej woli, lenistwa czy braku szacunku.

Podczas spotkań z psychologiem rodzice mogą dowiedzieć się:

• jakie objawy są charakterystyczne dla danego problemu

• co może nasilać trudności dziecka

• jak reagować na wycofanie, silne emocje lub zachowania ryzykowne

• które reakcje rodziców pomagają, a które nieświadomie podtrzymują problem

• jak stawiać granice bez eskalowania konfliktu

• kiedy potrzebna jest pilna konsultacja specjalistyczna

Badania nad interwencjami rodzicielskimi wskazują, że mogą one wspierać leczenie emocjonalnych oraz behawioralnych trudności dzieci i nastolatków lub zapobiegać ich nasileniu. Ich celem może być zarówno poprawa funkcjonowania dziecka, jak i zwiększenie kompetencji oraz poczucia sprawczości rodziców.

Nie chodzi przy tym o wskazanie winnego. Zadaniem psychoedukacji jest pomóc rodzinie lepiej zrozumieć problem i znaleźć sposoby reagowania możliwe do zastosowania w codziennym życiu.

Gdy problemem staje się granie

Problemowe granie jest szczególnie trudnym obszarem dla rodziców. Z jednej strony gry są powszechną formą rozrywki, sposobem kontaktowania się z rówieśnikami i rozwijania zainteresowań. Z drugiej strony u części młodych osób granie zaczyna dominować nad snem, nauką, relacjami i innymi aktywnościami.

Sygnałem ostrzegawczym nie jest wyłącznie liczba godzin spędzanych przed ekranem. Znaczenie ma przede wszystkim utrata kontroli i wpływ grania na funkcjonowanie nastolatka. Niepokój może wzbudzać między innymi:

• rezygnowanie z wcześniejszych zainteresowań

• zaniedbywanie szkoły, snu lub higieny

• coraz częstsze konflikty o urządzenia

• bezskuteczne próby ograniczenia grania

• granie mimo wyraźnych negatywnych konsekwencji

• silna drażliwość lub niepokój związany z przerwaniem rozgrywki

• wykorzystywanie gry jako podstawowego sposobu uciekania od napięcia, samotności lub problemów

W takich sytuacjach rodzice często zaczynają kontrolować, grozić odebraniem sprzętu albo nagle wprowadzają całkowity zakaz. Może to być zrozumiała reakcja na bezradność, ale często prowadzi do eskalacji konfliktu i jeszcze większego ukrywania aktywności przez nastolatka.

Bonnaire i współautorzy podkreślają, że w leczeniu problemowego grania warto uwzględnić relacje rodzinne, komunikację, sposób stawiania granic oraz emocjonalną funkcję, jaką gra pełni w życiu młodej osoby. Praca z rodzicami nie powinna ograniczać się do ustalenia limitu godzin. Powinna również pomagać zrozumieć, przed czym nastolatek ucieka do świata gry i czego w nim poszukuje.

Jak psycholog może wspierać rodziców?

Pomoc może mieć formę pojedynczych konsultacji rodzicielskich, cyklu spotkań psychoedukacyjnych, grupy dla rodziców, terapii rodzinnej albo indywidualnego wsparcia dla jednego z opiekunów.

Podczas spotkań można pracować nad:

• rozpoznawaniem potrzeb ukrytych pod zachowaniem dziecka

• spokojnym i konsekwentnym stawianiem granic

• ograniczeniem wzajemnego oskarżania się

• poprawą komunikacji w rodzinie

• reagowaniem na kryzysy

• odbudowaniem aktywności niezwiązanych z ekranami

• uzgodnieniem wspólnego stanowiska obojga rodziców

• zadbaniem o odpoczynek i zdrowie psychiczne opiekunów

W naszym ośrodku psychoterapii rodzice mogą skorzystać z konsultacji rodzicielskich, terapii rodzinnej, grup wsparcia oraz indywidualnych spotkań z psychologiem lub psychoterapeutą. Formę pomocy dobieramy do potrzeb dziecka, rodziców i całej rodziny. 

Prośba o pomoc nie oznacza porażki

Rodzice nie muszą znać odpowiedzi na wszystkie pytania ani samodzielnie radzić sobie z każdym kryzysem. Trudności psychiczne dziecka zwykle oddziałują na całą rodzinę, dlatego wsparcia mogą potrzebować również dorośli.

Konsultacja z psychologiem nie służy ocenianiu rodziców. Może pomóc im odzyskać poczucie wpływu, lepiej rozumieć dziecko i odróżniać to, na co rzeczywiście mogą wpłynąć, od tego, co wymaga leczenia specjalistycznego.

Czasami pierwszym krokiem do poprawy sytuacji dziecka nie jest przekonanie go do natychmiastowej terapii, ale udzielenie wsparcia rodzicom. Dzięki temu mogą reagować spokojniej, bardziej konsekwentnie i z większym zrozumieniem – zarówno dla dziecka, jak i dla samych siebie.

Źródła

Bonnaire C., Liddle H.A., Har A., Nielsen P., Phan O. (2019). Why and how to include parents in the treatment of adolescents presenting Internet gaming disorder? Journal of Behavioral Addictions, 8(2), 201–212.

Bosqui T. i wsp. (2024). Parenting and family interventions in lower- and middle-income countries for child and adolescent mental health: A systematic review. Comprehensive Psychiatry, 132, 152483.

Smith J.D. i wsp. (2020). Parenting Interventions in Pediatric Primary Care: A Systematic Review. Pediatrics, 146(1).

Tsang A. i wsp. (2024). Systematic review and meta-analysis of interventions to improve outcomes for parents or carers of children with anxiety and/or depression. BMJ Mental Health.